Một nghiên cứu mới nhất cho thấy con người nguyên thủy đã tích cực tránh các khu vực có nguy cơ mắc bệnh sốt rét cao trong hàng chục nghìn năm. Điều này không chỉ làm thay đổi lộ trình di cư và định cư của họ mà còn âm thầm định hình lại mô hình dân số và sự đa dạng di truyền trong lịch sử tiến hóa của loài người. Nghiên cứu được hoàn thành với sự cộng tác của Viện Địa nhân học Max Planck, Đại học Cambridge và một số tổ chức, và các kết quả liên quan đã được công bố trên tạp chí "Tiến bộ khoa học".

Trong một thời gian dài, cộng đồng khoa học nhìn chung đều tin rằng con người hiện đại không bắt nguồn từ một "cái nôi" duy nhất ở Châu Phi mà đến từ một "câu đố" gồm nhiều quần thể nằm rải rác khắp Châu Phi được kết nối với nhau và thay đổi. Những giải thích trước đây coi biến đổi khí hậu là yếu tố chi phối trong việc giải thích thời gian và địa điểm các nhóm này định cư cũng như cách họ tương tác. Nghiên cứu mới nhất cho thấy các bệnh truyền nhiễm như sốt rét cũng là những tác nhân quan trọng trong việc hình thành sự phân bố địa lý và mô hình tiến hóa của loài người thời kỳ đầu.

Sốt rét là bệnh ký sinh trùng lây truyền qua muỗi Anopheles. Tác nhân gây bệnh chính là Plasmodium falciparum. Nó có thể gây sốt, thiếu máu và thậm chí là các biến chứng nghiêm trọng, gây áp lực chọn lọc mạnh mẽ và liên tục lên quần thể người. Nhóm nghiên cứu tập trung vào khoảng thời gian quan trọng từ khoảng 74.000 đến 5.000 năm trước - thời kỳ này không chỉ trước khi con người rời châu Phi trên quy mô lớn mà còn trước khi xuất hiện nền nông nghiệp và làm thay đổi hoàn toàn hệ sinh thái lây truyền bệnh sốt rét.

Để đánh giá tác động lâu dài của bệnh sốt rét đối với sự phân bố của con người, các nhà nghiên cứu đã xây dựng mô hình phân bố loài của ba phức hợp muỗi Anopheles chính, kết hợp với mô phỏng cổ khí hậu và dữ liệu dịch tễ học, để ước tính nguy cơ lây truyền bệnh sốt rét tiềm ẩn ở châu Phi cận Sahara vào các thời điểm khác nhau. Sau đó, họ so sánh bản đồ rủi ro này với “khu vực sinh thái con người” được xây dựng lại để quan sát mối quan hệ không gian giữa phạm vi hoạt động của con người và các khu vực có nguy cơ cao.

Kết quả cho thấy trong ít nhất 74.000 năm qua, mức độ nguy cơ sốt rét trong phạm vi hoạt động của con người luôn thấp hơn đáng kể so với các khu vực xung quanh mà con người "tránh xa". Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng điều này có nghĩa là trong lịch sử ban đầu của loài người, các khu vực có nguy cơ mắc bệnh sốt rét cao gặp khó khăn trong việc duy trì các khu định cư dân cư ổn định hoặc bị cố tình tránh né, do đó "tách biệt" các nhóm khác nhau về mặt địa lý.

Hiệu ứng phân tách không gian có vẻ chậm và phân tán này đã ảnh hưởng sâu sắc đến con đường tiếp xúc, trao đổi gen và di cư giữa các quần thể loài người trên quy mô thời gian dài và cuối cùng góp phần vào cấu trúc quần thể và mô hình đa dạng di truyền của con người ngày nay. Nói cách khác, bệnh sốt rét không chỉ là mối đe dọa sức khỏe mà con người thời kỳ đầu phải đối mặt mà còn là động lực tiềm ẩn trong quá trình tiến hóa của loài người.

Giáo sư Andrea Manica của Đại học Cambridge, đồng tác giả của bài báo, cho biết bệnh sốt rét tham gia vào việc định hình tổ chức không gian và cấu trúc dân số của con người hiện đại bằng cách "phân chia" xã hội loài người thành các đơn vị cảnh quan khác nhau. Trong khuôn khổ này, các yếu tố truyền thống như khí hậu và địa hình không còn đủ để giải thích nơi con người có thể sống. Nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm cũng là điều kiện quan trọng trong việc xác định ranh giới không gian sống của con người.

Giáo sư Eleanor Scerri từ Viện Địa nhân học Max Planck chỉ ra rằng nghiên cứu này mở ra một góc nhìn mới để tìm hiểu về quá trình tiến hóa của loài người. Trong trường hợp không có bằng chứng về gen của các mầm bệnh cổ xưa ở các thời kỳ tương ứng, vai trò của bệnh tật trong “lịch sử sâu xa” của chúng ta thường bị đánh giá thấp. Các kết quả mới nhất kết hợp mô hình môi trường với việc tái thiết ổ sinh thái của con người, cung cấp một khuôn khổ mới để khám phá một cách có hệ thống mối quan hệ giữa bệnh tật và sự tiến hóa của loài người.

Nhóm nghiên cứu tin rằng với việc tích lũy nhiều dữ liệu DNA cổ xưa hơn và môi trường cổ xưa hơn, dự kiến ​​sẽ phân tích sâu hơn về mức độ ảnh hưởng của các bệnh truyền nhiễm như sốt rét đến việc di cư, phân bố định cư và mô hình dòng gen ở các khu vực khác nhau và các thang thời gian khác nhau. Công việc này sẽ giúp chúng ta hiểu đầy đủ hơn lý do tại sao con người hiện đại lại phân bố khắp thế giới như ngày nay và bệnh tật đóng vai trò gì trong quá trình tiến hóa lâu dài này.